Vitamine D, roken en zwaarlijvigheid : wat weten we over de rol die deze factoren spelen bij MS? 

‍

Hoewel de oorzakelijke mechanismen van multiple sclerose (MS) nog niet helemaal opgehelderd zijn, weten we dat het een multifactoriële ziekte is, met een wisselwerking tussen genetische vatbaarheid en omgevingsfactoren of factoren die verband houden met de levensstijl. Voor factoren zoals roken of obesitas zijn er bovendien bewijzen van interactie met de genen van het HLA-systeem, wat wijst op onderliggende mechanismen waarin de adaptieve immuniteit een rol speelt (1).

‍

Rol van vitamine D (vitD)

Wetenschappers onderzochten de rol van een vitD-tekort in het ontstaan van MS vanaf de jaren 1970, op basis van 2 elementen: enerzijds epidemiologisch, met bijvoorbeeld een hogere prevalentie van MS in regio’s waar de blootstelling aan UV-stralen kleiner is, anderzijds immunologisch, met een rol van de actieve vorm van vitD in de activering en verspreiding van lymfocyten, de aanmaak van specifieke antilichamen en de regulatie van de immuunrespons (2). 

Dankzij de Scandinavische registers (3) kon een omgekeerde correlatie worden vastgesteld tussen het risico om MS te ontwikkelen op volwassen leeftijd, en het vitamine D-gehalte bij de geboorte, of in de baarmoeder. Hoewel deze registers (onder andere) lieten uitschijnen dat vitamine D-suppletie een gunstig effect heeft op het aantal opflakkeringen en op de radiologische activiteit op een MRI-scan, werden deze resultaten door andere studies ontkracht. Deze tegenstrijdige gegevens onderstrepen dat bijkomende onderzoeken nodig zijn, die uniforme methoden toepassen, gelijklopende geschikte interventiemomenten hebben en eenvormige aanbevelingen geven over vitD-spiegels. Aangezien een orale suppletie echter geen schadelijk effect heeft, lijkt het redelijk om aan te bevelen dat vitD-tekorten of -gebreken bij patiënten worden rechtgezet.

‍

Rol van roken

Actief roken leidt via bronchiale irritatie tot een pro-inflammatoir immuunprofiel, dat geschikt is voor de ontwikkeling van MS bij personen met een verhoogde erfelijke vatbaarheid. Volgens een Zweeds onderzoek bij patiënten genetische risicofactoren (HLA-DRB1*15 positief en HLA-A*02 negatief), bedroeg het risico om MS te krijgen 4,9 bij niet-rokers versus 13,5 bij rokers. 

Actief roken verhoogt zodoende het risico om MS te krijgen, en dat risico is dosisafhankelijk (het risico neemt toe naarmate men langer en meer sigaretten/dag rookt) (1). 

De Zweedse registers toonden onder andere ook aan dat passief roken het risico om MS te krijgen verhoogde met een factor 1,3, evenredig met de duur van de blootstelling (4). 

Ook na verschijnen van de eerste ziektetekens, blijft roken een ongunstige invloed hebben op de prognose van de ziekte: er volgt sneller een 2^e opflakkering, er zijn meer opflakkeringen en meer letsels op de MRI van de hersenen, en de ziekte gaat ongeveer 10 jaar vroeger over naar de secundair progressieve vorm (1). 

Roken verhoogt ten slotte het risico dat men neutraliserende antilichamen ontwikkelt tegen bepaalde immunomodulerende behandelingen (zoals interferonen of natalizumab), waardoor die minder doeltreffend kunnen worden (1). 

Het effect van stoppen met roken is minder goed gedocumenteerd, maar volgens de weinige studies zou het een gunstige invloed hebben op de achteruitgang van de mobiliteit, los van de effecten op angst of depressie. (5).

‍

Rol van obesitas

Uit talrijke studies is gebleken dat overgewicht bij adolescenten en jongvolwassenen in verband kan worden gebracht met een verhoging, tot zelfs een verdubbeling, van het risico om MS te krijgen (6). Het verband was groter bij adolescenten. Over de oorzaken van deze interactie is nog weinig geweten, met mogelijke genetische pistes (gemedieerd door adipokinen) of een rol van de darmflora. Onlangs werd gesuggereerd dat obesitas de handicap zou verergeren naarmate MS evolueert, los van de andere risicofactoren (7).

Zodoende moeten de gepaste immunomodulerende / onderdrukkende behandelingen van MS vandaag gepaard gaan met een aanpassing van de levensstijl.

Stoppen met roken en de bestrijding van obesitas behoren tot de immunomodulerende of ‘neuroprotectieve’ therapeutische middelen die op het moment van de diagnose kunnen worden ingezet.

Meer algemeen zouden de preventie van roken (ook passief roken) en van overgewicht van jongs af aan een rol kunnen spelen in het voorkomen van de ziekte, in het bijzonder bij personen met factoren van genetische vatbaarheid of familiale antecedenten van MS. 

‍

Prof. Souraya El Sankari MD, PhD

Dienst Neurologie

Universitair ziekenhuis Saint-Luc 

‍

Références

1- Lars Alfredsson, Tomas Olsson. Lifestyle and environmental factors in Multiple Sclerosis. Cold Spring Harb Perspect Med . 2019 Apr;9(4):a028944. 

2- Martina B. Sintzel . Mark Rametta . Anthony T. Reder.  Vitamin D and Multiple Sclerosis: A Comprehensive Review. Neurol Ther (2018) 7:59–85.

3- Nete Munk Nielsen, Kassandra L Munger, Nils Koch-Henriksen, David M Hougaard et al. Neonatal vitamin D status and risk of multiple sclerosis: a population-based case-control study. Neurology. 2017 Jan 3;88(1):44-51.

4-AK Hedstrom, M Baarnhielm, T Olsson, L Alfredsson. Exposure to environmental tobacco smoke is associated with increased risk for MS. Mult Scler. 2011;17(7):788–93.

5-Jeff Rodgers, Tim Friede, Frederick W Vonberg, Cris S Constantinescu et al. The impact of smoking cessation on multiple sclerosis disease progression. Brain. 2021 Oct 8;145(4):1368–1378. 

6-Rune A Aa Hoglund, Haakon E Meyer, Hein Stigum, Oivind Torkildsen et al. Association of Body Mass Index in adolescence and young adulthood and long term risk of multiple sclerosis: a population-based study. Neurology . 2021 Dec 7;97(23):e2253-e2261.

7- Isabel Lutfullin, Maria Eveslage, Stefan Bittner, Gisela Antony et al. Association of obesity with disease outcome in multiple sclerosis. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2023 Jan;94(1):57-61.