Bewegen bij multiple sclerose: van voorzichtigheid naar aanbeveling

Multiple sclerose (MS) is een chronische neurologische aandoening die zich op zeer uiteenlopende manieren kan manifesteren. Vermoeidheid, spierzwakte, problemen met evenwicht, stappen en denken behoren tot vaak voorkomende symptomen. Lange tijd werd mensen met MS aangeraden om fysieke inspanning te beperken, uit vrees voor overbelasting enerzijds of het uitlokken van opflakkeringen anderzijds. Wetenschappelijk onderzoek van de afgelopen decennia heeft deze visie echter fundamenteel veranderd. Vandaag weten we dat bewegen niet alleen veilig is bij MS, maar een belangrijke en doeltreffende aanvulling vormt op de medische behandeling.

Talrijke klinische studies tonen aan dat regelmatige lichaamsbeweging leidt tot een verbetering van spierkracht, uithoudingsvermogen en mobiliteit. Dagelijkse activiteiten, zoals stappen of rechtstaan, worden hierdoor gemakkelijker. Daarnaast heeft bewegen een gunstig effect op vermoeidheid. Hoewel deze vermoeidheid niet altijd verdwijnt, ervaren veel patiënten na enkele weken training meer energie en een betere belastbaarheid. Er is minder impact van vermoeidheid op fysiek of cognitief functioneren. Momenteel groeit het bewijs dat fysieke activiteit ook positieve effecten kan hebben op cognitieve functies zoals aandacht, geheugen en verwerkingssnelheid. Ook het mentale welzijn vaart wel bij een actieve levensstijl. Beweging vermindert angst en verbetert de gemoedstoestand, versterkt het zelfvertrouwen en verhoogt de levenskwaliteit. Al deze effecten zijn relevant voor een goed sociaal functioneren.

Op biologisch niveau beïnvloedt beweging de hersenen op verschillende manieren. Intensieve fysieke prikkels bevorderen processen van neuroplasticiteit. Hierdoor worden structuren zoals de integriteit van zenuwen en verbindingen tussen hersengebieden versterkt, en kan het zenuwstelsel zich beter aanpassen aan schade veroorzaakt door MS. Recent onderzoek suggereert zelfs dat langdurige fysieke training (24 weken, meermaals per week), in een vroeg stadium van de ziekte, mogelijk een beschermend effect kan hebben op het ziekteverloop door behoud van het algemene hersenvolume. Hoewel dit verder onderzocht wordt, onderstreept dit het potentieel van beweging als niet-farmacologische interventie.

Een vroeger vaak gehoorde bezorgdheid is of sporten opflakkeringen kan uitlokken. De beschikbare wetenschappelijke literatuur is hierin duidelijk: lichaamsbeweging veroorzaakt geen aanvallen. Integendeel, sommige studies tonen een licht verlaagd risico bij fysiek actieve personen. Wel kan bij sommige mensen met MS een tijdelijke verergering van symptomen optreden bij te lange of zware training. Voorbeelden zijn een lokale verandering in gevoel of een andere manier van bewegen en vermoeidheid. Een trager bewegen kan ook optreden bij sterke stijging van de lichaamstemperatuur door het sporten, het zogenaamde fenomeen van Uhthoff. Dit is een gekend en omkeerbaar verschijnsel dat verdwijnt na voldoende rust en afkoeling.

Wat is nu de ideale manier om te bewegen? Experts bevelen een gevarieerde aanpak aan, bestaande uit conditietraining, krachttraining en oefeningen voor evenwicht en lenigheid. Wandelen, fietsen, zwemmen of dansen verbeteren het uithoudingsvermogen en coördinatie, terwijl krachttraining helpt om spierzwakte tegen te gaan. Evenwichts- en lenigheidsoefeningen verminderen het risico op vallen en bevorderen soepelheid.  Deze activiteiten kunnen gespreid worden over de week en aangepast aan leeftijd, mogelijkheden en voorkeuren. Zelfs korte bewegingsmomenten hebben al een positief effect. Belangrijk is dat niemand te oud of te beperkt is om te starten met bewegen. Ook bij grotere beperkingen blijft bewegen mogelijk. Oefeningen kunnen zittend of met ondersteuning uitgevoerd worden, zoals armfietsen of rompstabiliteit in zit, steeds aangepast aan de belastbaarheid. Op elk moment in het ziekteverloop kan een aangepast programma worden opgebouwd, dat ook rekening houdt met activiteiten die passen bij de levensstijl en interesseveld. Men kan ook ‘apps’ gebruiken om bijvoorbeeld wandeldoelstellingen te bepalen en te behalen. Begeleiding door een kinesist met expertise in MS en een multidisciplinair zorgteam verhoogt de veiligheid en de kans op succes.

Beweging is vandaag een volwaardig onderdeel van goede zorg bij multiple sclerose. Dankzij wetenschappelijk onderzoek – mogelijk gemaakt door de blijvende steun van schenkers en erflaters – groeit onze kennis over hoe levensstijl en therapie elkaar kunnen versterken. Door te investeren in onderzoek investeren we niet alleen in kennis, maar ook in autonomie, veerkracht en levenskwaliteit voor mensen met MS.

Prof. Daphne Kos, KU Leuven & MS Center Melsbroek

Prof. Peter Feys, UHasselt

‍

Referenties

Feys, P., Giovannoni, G., Dijsselbloem, N., Centonze, D., Eelen, P., & Lykke Andersen, S. (2016). The importance of a multi-disciplinary perspective and patient activation programmes in MS management. Mult Scler, 22(2 Suppl), 34-46. https://doi.org/10.1177/1352458516650741 

Hvid, L. G., Langeskov-Christensen, M., Stenager, E., & Dalgas, U. (2022). Exercise training and neuroprotection in multiple sclerosis. Lancet Neurol, 21(8), 681-682. https://doi.org/10.1016/S1474-4422(22)00219-8 

Kalb, R., Brown, T. R., Coote, S., Costello, K., Dalgas, U., Garmon, E., Giesser, B., Halper, J., Karpatkin, H., Keller, J., Ng, A. V., Pilutti, L. A., Rohrig, A., Van Asch, P., Zackowski, K., & Motl, R. W. (2020). Exercise and lifestyle physical activity recommendations for people with multiple sclerosis throughout the disease course. Mult Scler, 26(12), 1459-1469. https://doi.org/10.1177/1352458520915629 

Van Geel, F., Geurts, E., Abasiyanik, Z., Coninx, K., & Feys, P. (2020). Feasibility study of a 10-week community-based program using the WalkWithMe application on physical activity, walking, fatigue and cognition in persons with Multiple Sclerosis. Mult Scler Relat Disord, 42, 102067. https://doi.org/10.1016/j.msard.2020.102067 

Van Geel, F., Van Asch, P., Veldkamp, R., & Feys, P. (2020). Effects of a 10-week multimodal dance and art intervention program leading to a public performance in persons with multiple sclerosis - A controlled pilot-trial. Mult Scler Relat Disord, 44, 102256. https://doi.org/10.1016/j.msard.2020.102256