Revalidatie bij MS: een essentieel onderdeel van MS‑zorg

De behandeling van multiple sclerose (MS) is de voorbije decennia sterk geëvolueerd. Naast medicamenteuze therapie groeit het besef dat revalidatie vanaf de start een belangrijke pijler vormt in het zorgtraject. Onderzoek toont dat een tijdige, multidisciplinaire aanpak al vroeg zinvol en impactvol kan zijn.

Mensen met MS ervaren vaak meerdere symptomen gelijktijdig, waarbij vooral vermoeidheid, mobiliteit, cognitieve problemen en pijn het dagelijks functioneren sterk beperken. Omdat symptomen samen voorkomen én fluctueren, werkt revalidatie het best wanneer die breed inzet op activiteit en participatie, en niet op één symptoom alleen.

‍

Accenten van revalidatie

Al vroeg in het ziektebeloop beïnvloeden verschillende factoren het functioneren. Revalidatie vertrekt daarom van wat mensen met MS willen en kunnen in hun dagelijks leven, met een combinatie van herstel, compensatie en zelfmanagement.

Waar mogelijk wordt ingezet op het verbeteren of onderhouden van functies: kracht, uithouding, balans, mobiliteit, aandacht, geheugenstrategieën etc. Gericht oefenen kan niet alleen symptomen beïnvloeden, maar ook bijdragen aan beter bewegen, meer vertrouwen in eigen kunnen en meer dagelijkse energie. Daarnaast wijst recent werk erop dat gerichte training neuroplasticiteit kan activeren (denk aan functionele en structurele connectiviteit), waardoor het zenuwstelsel zich beter kan aanpassen. Dat ondersteunt een proactieve aanpak die de medicamenteuze behandeling kan ondersteunen.

Even belangrijk is het omgaan met beperkingen zodat het uitvoeren van activiteiten lukt of blijft lukken: energiemanagement, hulpmiddelen, taak- en omgevingsaanpassingen, time-outs, planning, prikkelmanagement, veilige beweegstrategieën, of het herverdelen van taken thuis. Compensatie is geen “opgeven”, maar een manier om rollen en levenskwaliteit te beschermen.

Het gaat in de praktijk meestal niet om óf herstellen óf compenseren, maar om een combinatie die kwaliteitsvol leven mogelijk maakt.

Zelfmanagement versterkt de vaardigheden om gezondheid en activiteiten te sturen, signalen te herkennen en tijdig bij te sturen tussen consultaties door. Dit bevordert therapietrouw en helpt terugval voorkomen.

‍

Wat werkt (en voor wie)?

Door de veelheid aan symptomen en beperkingen bij MS werkt een multidisciplinaire aanpak doorgaans het best: fysieke training, ergotherapie, cognitieve interventies en psychologische ondersteuning, waar nodig aangevuld met logopedie, diëtetiek en sociaal advies. Het betrekken van partner of familie helpt om strategieën vol te houden en overbelasting tijdig te herkennen.

Er is sterke tot matige evidentie dat gerichte fysieke training vermoeidheid vermindert en mobiliteit, kracht, balans en uithoudingsvermogen verbetert. Dat geldt voor mensen met milde tot matige beperkingen, én er zijn effecten beschreven bij progressieve vormen. Training kan bovendien bijdragen aan gunstige veranderingen in hersenconnectiviteit.

Cognitieve interventies tonen winst in geheugen, strategiegebruik en dagelijks functioneren, zeker wanneer overdracht naar het dagelijks leven en de eigen context expliciet wordt meegenomen.

Therapie die inzet op dagelijks functioneren en levensrollen, met duidelijke doelen, energiemanagement en haalbare huisoefeningen, ondersteunt zelfredzaamheid en jobbehoud. De winst komt niet alleen van training, maar ook van het vroeg versterken van compensatiestrategieën en zelfmanagement. Arbeidsgerichte revalidatie kan uitval helpen voorkomen.

Telerevalidatie verhoogt therapietrouw en continuïteit, met virtuele training en functionele elektrische stimulatie als bruikbare aanvullingen — vooral voor mensen die moeilijk (regelmatig) een revalidatiesetting kunnen bezoeken.

Functionele winst is mogelijk, zelfs wanneer MS evolueert. Verbeteringen houden vaak weken tot maanden aan. Revalidatie is dus geen “laatste redmiddel”, maar een continu, doelgericht proces dat meebeweegt met de noden en fase van de ziekte.

Doelen vertrekken vanuit wat voor de persoon belangrijk is voor hun dagelijks functioneren en participatie, en worden tijdgebonden en dynamisch opgesteld. Prioriteiten kunnen snel verschuiven (bv. energiebalans op het werk), wat een cyclisch proces van evalueren – behandelen – meten – bijstellen noodzakelijk maakt.

‍

Conclusie

Revalidatie is een essentieel onderdeel van MS‑zorg vanaf de diagnose. Het is een flexibel traject dat herstel en compensatie combineert en meebeweegt met wat iemand nodig heeft. Een vroege doorverwijzing naar een gespecialiseerd revalidatieteam verhoogt de kans op een actieve en kwaliteitsvolle levensstijl, ongeacht het ziekteverloop.

‍

Prof. Daphne Kos, KU Leuven & MS Center Melsbroek

Prof. Peter Feys, UHasselt

‍

Referenties

Amatya, B., Khan, F., & Galea, M. (2019). Rehabilitation for people with multiple sclerosis: An overview of Cochrane Reviews. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019(1), CD012732. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012732.pub2.

Dalgas, U., Hvid, L.G. (2025). Multiple Sclerosis. In: Nielsen, J.B., Frisk, R.F., Lorentzen, J., Larsen, L.H. (eds) Neuroplasticity-based Neurorehabilitation. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-81120-3_20.

Kos D, Boers A, O'Meara C, Bekkering GE, De Coninck L, Koen M, Freeman J, Hynes SM, Eijssen IC. Occupational therapy for multiple sclerosis. Cochrane Database Syst Rev. 2026 Jan 20;1(1):CD015371. doi: 10.1002/14651858.CD015371.pub2.

Hedeager Momsen A-M, Ørtenblad L, Maribo T. Effective rehabilitation interventions and participation among people with multiple sclerosis: An overview of reviews. Ann Phys Rehabil Med. 2022;65(1):101529. doi:10.1016/j.rehab.2021.101529.

Iodice R, Aceto G, Ruggiero L, Cassano E, Manganelli F, Dubbioso R. A review of current rehabilitation practices and their benefits in patients with multiple sclerosis. Multiple Sclerosis and Related Disorders 2023;69:104460. doi:10.1016/j.msard.2022.104460. 

European Multiple Sclerosis Platform (EMSP). (2025). Impact van MS-symptomen in België: Factsheet.https://ms-sep.be/wp-content/uploads/2025/05/IMSS_Factsheet-Nl.pdf.